Φιλοσοφία της επιστήμης

horizontal rule

www.protagoras.gr

 

Πρωταγόρας ο Αβδηρίτης

Καρνεάδης ο Κυρηναίος

Αρχική
Βιβλία
Σοφιστές & σκεπτικοί
Αρχείο - Σύνδεσμοι
Επικοινωνία

οὐ γὰρ δὴ φήσομεν ἅπαξ οὐδὲ δὶς οὐδ΄ ὀλιγάκις τὰς αὐτὰς δόξας ἀνακυκλεῖν γιγνομένας ἐν τοῖς ἀνθρώποις͵ ἀλλ΄ ἀπειράκις.

(Αριστοτέλης, Μετεωρολογικά 339b.27 )

Σύγχρονη φιλοσοφία & φιλοσοφία της επιστήμης

Η αναζήτηση της γνώσης για τον κόσμο που ξεκίνησε τον 6ο αιώνα π.Χ. στην Ελληνική κοινωνία και που ονομάστηκε τότε φιλοσοφία δεν ταυτίζεται με τις σημερινές σπουδές και πτυχία της φιλοσοφίας στα πανεπιστήμια. Μέχρι τον 3ο αιώνα π.Χ. οι τομείς όπου ήταν δυνατό να αναπτυχθεί συστηματική γνώση, όπως τα μαθηματικά και η αστρονομία, αποσπάστηκαν από τον κεντρικό κορμό της φιλοσοφίας και απετέλεσαν χωριστά πεδία που σήμερα θα ονομάζαμε επιστήμες. Ακολουθώντας τις ιδέες του Αριστοτέλη, οι φιλόσοφοι εκτός της κυρίως Ελλάδος,  στην Αλεξάνδρεια και στην Ιταλία κατάλαβαν ότι αυτό που είχε σημασία ήταν η ανάπτυξη της εφαρμοσμένης γνώσης και της τεχνολογίας και προχώρησαν στη έρευνα που οδήγησε στη θεμελίωση τους.

Η ίδια η φιλοσοφία, δηλαδή οι υπόλοιποι συνιστώντες τομείς,  σταδιακά έφθινε και κατέληξε σε αδιέξοδο κατά την ύστερη περίοδο της αρχαιότητας γύρω στον τον 2ο αιώνα μ.Χ. Η Σωκρατική διδασκαλία όπως διατυπώθηκε από τον Πλάτωνα συγκρούστηκε με την σοφιστική και τελικά αναγκάστηκε να παραχωρήσει την θέση της (και την Ακαδημία) στους σκεπτικούς, τους τελευταίους εκπροσώπους του γνήσιου ερευνητικού ελληνικού πνεύματος που αναγνώρισαν ότι καμία από τις αντιτιθέμενες πιθανές φιλοσοφικές τάσεις δεν είχε τα επιχειρήματα που θα χρειαζόταν για να κυριαρχήσει. Έτσι οι φιλοσοφικές τάσεις αποδείχθηκαν ισοσθενείς και η φιλοσοφία έφτασε και τυπικά εις εποχήν. Αυτό δεν εμπόδισε την συνεχή και συστηματική ενασχόληση πολλών μορφωμένων ανθρώπων με το αντικείμενο που θεωρούσαν φιλοσοφία αλλά σταδιακά περιοριζόταν στην ηθική και στην θεολογία. Μέσα σε πέντε αιώνες, ο Πλατωνικός ιδεαλισμός μεταλλάχθηκε και ενσωματώθηκε στο χριστιανικό δόγμα και έτσι, σαν θρησκεία πια, διαδόθηκε και κυριάρχησε μέχρι την Αναγέννηση, αποτελώντας σημαντικό εμπόδιο στην ανάπτυξη και στη διάδοση των επιστημών.

Σήμερα ο τομέας που η παράδοση ονομάζει συνήθως φιλοσοφία, βρίσκεται σε υποχώρηση και το επίθετο φιλόσοφος, τουλάχιστον στα έγκυρα ιδρύματα της Δύσης,  παραπέμπει σε επαγγελματική ιδιότητα και  όχι υποχρεωτικά σε τρόπο σκέψης. Το αποτέλεσμα της σταδιακής απόσχισης των επιστημονικών κλάδων της φιλοσοφίας είναι να την αφήνει κάθε φορά και φτωχότερη. Έτσι παρουσιάζεται μια ανακύκλωση των ίδιων ολιγάριθμων κεντρικών ιδεών της (που τις περισσότερες φορές αφορούν την ηθική και την θεολογία) με νέα μορφή δημιουργώντας την ψευδαίσθηση δημιουργίας νέων φιλοσοφικών θεωριών. Ο κεντρικός πυρήνας των πιθανών απαντήσεων στα παρακάτω κοινά φιλοσοφικά ερωτήματα : 

  1. ζούμε σε ένα ντετερμινιστικό σύμπαν;
  2. υπάρχει έξω-κοινωνική (αντικειμενική) ηθική;
  3. υπάρχει αντικειμενική (εκτός ανθρώπου) πραγματικότητα;
  4. υπάρχει ενδογενής τάξη (κόσμος) στο σύμπαν;
  5. υπάρχει σκοπός στη ανθρώπινη ζωή;
  6. υπάρχει ποιοτική διαφορά ανάμεσα στην οργανική και ανόργανη ύλη;
  7. υπάρχει τίποτε πέρα από τον λεγόμενο φυσικό κόσμο;  κ.λ.π.

τελικά αφορά μια κατάφαση ή μια άρνηση. Παρόλο που ο παραπάνω κατάλογος μπορεί να είναι ελλιπής, αν υπολογίσουμε όλους τους δυνατούς συνδυασμούς  τους, δηλαδή 27 = 128, θα φανεί ότι στην ομάδα που απομένει μετά την αφαίρεση των πλεονασματικών και ασυνάρτητων συνδυασμών, μάλλον περιλαμβάνονται όλα τα φιλοσοφικά (και θεολογικά) συστήματα που εμφανίστηκαν με διάφορες μορφές ως σήμερα.

Φαίνεται λοιπόν ότι όχι μόνο δεν έχει προταθεί μέχρι σήμερα αλλά είναι δύσκολο να εντοπιστεί και κάτι πραγματικά νέο στον τομέα που συνηθίζουμε να ονομάζουμε φιλοσοφία. Αντίθετα επιβεβαιώνεται η εκπληκτική ιδέα του Αριστοτέλη, ότι οι άνθρωποι ἀπειράκις τὰς αὐτὰς δόξας ἀνακυκλεῖν.

Η διαδικασία της απόσπασης οποιουδήποτε τμήματος της φιλοσοφίας καταφέρνει να συγκεντρώσει συστηματική γνώση συνεχίζεται και σήμερα. Τα τμήματα αυτά μετατρέπονται σε αυτόνομες επιστήμες ενώ συγχρόνως η φιλοσοφία γίνεται κατά τόσο φτωχότερη.  Με την απόσπαση της Λογικής και της Πειραματικής Ψυχολογίας κατά τον προηγούμενο αιώνα και μετά την διαφαινόμενη απόσπαση της επιστήμης της σκέψης (science of cognition ) και την αναζήτηση Δαρβίνειων εξηγήσεων για την ανθρώπινη ηθική, σήμερα, εκτός από την θεολογία  και την ιστορία της φιλοσοφίας, ο μόνος αξιόλογος τομέας που της απομένει είναι η επιστημολογία ή φιλοσοφία της επιστήμης. Σ αυτήν λοιπόν, την φιλοσοφία της εποχής μας, είναι αφιερωμένη η παρούσα σελίδα.

Επιλεκτικός ρεαλισμός

            Θεωρείται η αναπαράσταση του κόσμου ως ένα σύνολο όντων που ορίζονται συνεχώς από τον ανθρώπινο νου ανάλογα με την επιδίωξη της στιγμής αλλά πάντα σε συμφωνία με τον τελικό του σκοπό, δηλαδή την επιβίωση. Έτσι, εδώ προτείνεται ότι τα όντα  είναι ουσιαστικά ετικέτες που ο νους τοποθετεί σε αυτά που στην καθημερινότητα ονομάζονται υλικά αντικείμενα, ιδέες, ενέργειες, καταστάσεις, αισθήματα κ.λ.π. Η ταυτότητά των όντων καθορίζεται από τις ιδιότητες που τους αποδίδει ο νους. Τα όντα δοκιμάζονται στην πράξη και διατηρούνται, διορθώνονται ή απορρίπτονται ανάλογα προς την επιβράβευση ή την τιμωρία των ανθρώπινων φορέων τους μέσα από τη φυσική επιλογή. Η αξία των συγκεκριμένων ορισμών όντων εξαρτάται και από την ταχύτητα που ο ανθρώπινος νους μπορεί να τα χρησιμοποιήσει για να αντιμετωπίσει το περιβάλλον και τις αλλαγές του. Έτσι ο νους δημιουργεί "αλγορίθμους" που παράγουν απλά δυναμικά μοντέλα φυσικών καταστάσεων που θα του επιτρέπουν την πρόβλεψη και την αντίδραση με τον καλλίτερο δυνατό τρόπο. Τα απλά μοντέλα επιτρέπουν ταχύτερες προβλέψεις από τα πολύπλοκα και πιθανόν να είναι καλλίτερα προσαρμοσμένα στον τρόπο λειτουργίας του ανθρώπινου εγκεφάλου. Η αποτελεσματικότητα του κάθε μοντέλου κρίνεται βραχυπρόθεσμα από την επίτευξη του σκοπού για τον οποίο δημιουργήθηκε και μακροπρόθεσμα από την συνεισφορά του στην υποβοήθηση της επιβίωσης.

            Αυτή η ιδέα βασίζεται στην αντίληψη ότι τα όντα μπορούν να υπάρχουν μόνο σε σχέση προς τους ανθρώπους ...συνέχεια 

 

Περί απλότητος και τύχης

bullet

Το τυχαίο (random) είναι αντικειμενική ιδιότητα; Σε ένα κόσμο όπου όλα τα φαινόμενα και όλες οι διαδικασίες έχουν κάποια αιτία, τίποτα δεν μπορεί να είναι τυχαίο. Ουσιαστικά, σύμφωνα με την αρχή του επιλεκτικού ρεαλισμού, τυχαίο είναι η ετικέτα που ο ανθρώπινος νους επιθέτει σε όποια διαδικασία ή αλληλουχία γεγονότων είναι αρκετά περίπλοκη ώστε η διαχρονική της εξέλιξη να μην είναι προβλέψιμη από τον ίδιο.

Όμως αυτό που φαίνεται τυχαίο σε έναν παρατηρητή μπορεί να μη φαίνεται τυχαίο σε έναν άλλο. Ας υποτεθεί ότι δύο άνθρωποι παρατηρούν μια αλληλουχία γραμμάτων, αλλά μόνο ο ένας έχει το κρυπτογραφικό κλειδί που χρειάζεται για να μετατρέψει την αλληλουχία σε ένα αναγνώσιμο μήνυμα. Αυτή η αλληλουχία τελικά μοιάζει τυχαία για τον έναν παρατηρητή ενώ όχι για τον άλλο.

Μια από τις απόψεις των τυχαίων διαδικασιών που συχνά εξάπτουν τη φαντασία είναι πως είναι δύσκολο να γνωρίζει κάποιος με βεβαιότητα αν μια διαδικασία είναι τυχαία. Ο παρατηρητής μπορεί πάντα να υποψιάζεται  ότι υπάρχει κάποιο κλειδί που ξεκλειδώνει το μήνυμα. Αυτό είναι ένα από τα θεμέλια της δεισιδαιμονίας όπως επίσης είναι το κίνητρο για την περιέργεια και για τις επιστημονικές ανακαλύψεις στη φυσική και στα μαθηματικά.

bulletΟ βαθμός του τυχαίου ή η περιπλοκότητα  σε μια διαδικασία είναι αντίστροφη προς την απλότητα και μια από τις βασικές αρχές της επιστημολογίας είναι το λεγόμενο ξυράφι του Ockham: Pluralitas non est ponenda sine necessitate (Κανείς δεν θα πρέπει να προβαίνει σε περισσότερες εικασίες από όσες είναι απαραίτητες). Η ελεύθερη απόδοση αυτής της φράσης αυτή θα μπορούσε να είναι η εξής: Όταν δύο θεωρίες παρέχουν εξίσου επαρκείς προβλέψεις, πάντα επιλέγουμε την απλούστερη
bulletΗ αρχή αυτή χρησιμοποιήθηκε δοκιμαστικά για αιώνες τώρα και μπορεί να ειπωθεί ότι έχει πια τεκμηριωθεί εκ του αποτελέσματος, δηλαδή έχει αποδειχθεί χρήσιμη στην πράξη.
bulletΩστόσο, ενώ ο ανθρώπινος νους διαισθάνεται την έννοια της απλότητος (ή την ελαχιστοποίηση των εικασιών που περιέχονται) μιας θεωρίας σαν το αντίστροφο της ποσότητας πληροφορίας που χρειάζεται για να την εκφράσει, χρειάζεται ένας τυπικός ορισμός.
bulletΠως μετριέται λοιπόν η πολυπλοκότητα, ποιές μονάδες μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να περιγράψουν τον βαθμό πολυπλοκότητας;

γράψτε τη γνώμη σας...

 

horizontal rule

Αρχική | Βιβλία | Σοφιστές & σκεπτικοί | Αρχείο - Σύνδεσμοι | Επικοινωνία

Τελευταία ανανέωση: 21-Σεπ-2015.